Բնության պահպանության համաշխարհային նպատակների կատարման առաջին ընդհանուր գնահատում, ֆինանսավորման շուրջ բանակցություններ, գենետիկական տվյալների օգտագործումից ստացվող օգուտների բաշխում և պետությունների հետագա գործողությունների քննարկում․ սրանք են Երևանում հոկտեմբերի 19–30-ը կայանալիք ՄԱԿ-ի «Կենսաբանական բազմազանության մասին» կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովի՝ COP17-ի գլխավոր ուղղությունները։
Ինչպես տեղեկացնում է «Արմենպրես»-ը, վկայակոչելով Կոնվենցիայի քարտուղարության հրապարակումները, Երևանի հանդիպման ընթացքում երկրները կքննարկեն՝ որքանով են կյանքի կոչվել մինչև 2030 թվականը բնության պահպանության և վերականգնման համար համաձայնեցված քայլերը, որտեղ է աշխատանքը դանդաղում և ինչպես լրացնել ֆինանսավորման, գիտելիքի ու գործնական հնարավորությունների պակասը։
Համաժողովին զուգահեռ կանցկացվեն Կարթագենյան արձանագրության կողմերի 12-րդ և Նագոյայի արձանագրության կողմերի 6-րդ հանդիպումները։ Նախատեսված են նաև առաջնորդների գագաթնաժողով, նախարարական քննարկումներ, գիտական ու գործարար համաժողովներ և հանրության համար բաց միջոցառումներ։
Ինչ է կենսաբազմազանությունը և ինչ կապ ունի մեր առօրյայի հետ
Կենսաբազմազանությունը կենդանի աշխարհի բազմազանությունն է՝ բույսերը, կենդանիները, միկրոօրգանիզմները, նրանց տեսակների ներսում եղած գենետիկական տարբերությունները և բնական միջավայրերը, որտեղ նրանք ապրում են։ Այդ միջավայրերը՝ անտառները, գետերը, լճերը, մարգագետինները կամ ծովերը, կենդանի օրգանիզմների հետ միասին կազմում են էկոհամակարգեր։
Սա առնչվում է մարդկանց սննդին, ջրին, առողջությանը և անվտանգությանը։ Բնության պահպանությունից են կախված հողի բերրիությունը, բույսերի փոշոտումը, ջրի ու օդի կարգավորումը և բնական վտանգներից պաշտպանող բազմաթիվ գործընթացներ։ Օրինակ՝ գյուղատնտեսության համար կարևոր են և՛ մշակվող բույսերը, և՛ դրանց փոշոտմանը մասնակցող օրգանիզմները, և՛ առողջ հողը։
Հետևաբար համաժողովի քննարկումները վերաբերում են նաև այն հարցին, թե ինչպես պահպանել մարդկանց անհրաժեշտ բնական պայմանները՝ միաժամանակ շարունակելով տնտեսական գործունեությունը։
Ինչ է COP17-ը և ովքեր են որոշումներ ընդունելու
COP-ը անգլերեն Conference of the Parties անվան կրճատումն է՝ «կողմերի համաժողով»։ 17 թիվը ցույց է տալիս հերթական հանդիպման համարը։ Այս համաժողովը Կոնվենցիայի ղեկավար մարմինն է, որտեղ կողմերը որոշումներ են ընդունում դրա իրականացման վերաբերյալ։ Սովորական հանդիպումներն անցկացվում են երկու տարին մեկ։
«Կենսաբանական բազմազանության մասին» կոնվենցիան ունի երեք հիմնական նպատակ՝ պահպանել կենսաբազմազանությունը, կենսաբանական ռեսուրսներն օգտագործել առանց դրանց երկարաժամկետ նվազման և արդար բաշխել գենետիկական ռեսուրսների օգտագործումից ստացվող օգուտները։
Կոնվենցիան ունի 196 կողմ, որոնց թվում է նաև Եվրոպական միությունը։ Հայաստանը կողմ է 1993 թվականի դեկտեմբերի 29-ից։ Պաշտոնական բանակցություններում որոշումները քննարկում են կողմերի պատվիրակությունները։ Գիտնականները, հասարակական կազմակերպությունները, գործարարներն ու համայնքների ներկայացուցիչները նույնպես մասնակցում են գործընթացին՝ համապատասխան կարգավիճակով։
Ինչով է Երևանի համաժողովը տարբերվում կլիմայական COP-ից
Երևանի COP17-ը վերաբերում է կենսաբազմազանությանը՝ կենդանի աշխարհին և դրա պահպանությանը։ Կլիմայական համաժողովներն անցկացվում են մեկ այլ պայմանագրի՝ ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի ներքո։ Դրանց հիմնական հարցերն են ջերմոցային գազերը, կլիմայի փոփոխության սահմանափակումը և դրա հետևանքներին հարմարվելը։
Երկու գործընթացները կապված են․ կլիմայի փոփոխությունն ազդում է բնության վրա, իսկ առողջ էկոհամակարգերը կարող են օգնել մարդկանց դիմակայել կլիմայական վտանգներին։ Այդ կապն էլ քննարկվելու է Երևանում։
Երբ են անցկացվելու հիմնական հանդիպումները
Հոկտեմբերի 16-ին Երևանում նախատեսված է «Առաջնորդները՝ հանուն բնության»՝ Leaders for Nature գագաթնաժողովը։ Այն կոչված է պետությունների և կառավարությունների ղեկավարների ու մյուս մասնակիցների աջակցությունն ապահովելու բնության պահպանության գործնական քայլերին։
Կոնվենցիայի քարտուղարության՝ սեպտեմբերի 14-ին հրապարակած աշխատանքային ծրագրով համաժողովի բացման հանդիսավոր արարողությունը նախատեսված է հոկտեմբերի 18-ին, իսկ պաշտոնական աշխատանքային նիստերը՝ հոկտեմբերի 19–30-ը։ Նախարարական բարձր մակարդակի հատվածը նախատեսված է հոկտեմբերի 27–28-ին։
Նախարարների մասնակցությունը նախատեսվում է նաև բանակցությունների վերջնական փուլում՝ այն հարցերի շուրջ քաղաքական համաձայնություն գտնելու համար, որոնց վերաբերյալ պատվիրակությունների դիրքորոշումները կարող են դեռ տարբեր լինել։ Ժամանակացույցը կարող է ճշգրտվել աշխատանքի ընթացքում։
Որն է գլխավոր հարցը
Երևանի համաժողովի առանցքում լինելու է Կունմինգ–Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակի իրականացման առաջին համաշխարհային գնահատումը։ Այս փաստաթուղթը երկրների համաձայնեցրած ծրագիրն է՝ բնության կորուստը կանգնեցնելու և վերականգնման ընթացքն ապահովելու համար։
Գնահատման հիմնական հարցերն են՝ ինչ աշխատանք է արդեն կատարվել, ինչ արդյունք է այն տվել, որ նպատակների ուղղությամբ է առաջընթացը դանդաղ և ինչ լրացուցիչ քայլեր են անհրաժեշտ։ Կքննարկվեն նաև աշխատանքն իրականացնելու միջոցները՝ գումարները, մասնագետները, տեխնոլոգիաները և տվյալները։
Համաժողովի պաշտոնական կայքում հրապարակված պարզաբանման մեջ նշվում է․ «Սա միայն հաշվետվություն չէ․ սա հնարավորություն է գնահատելու, թե որտեղ ենք այսօր և ինչ քայլեր են անհրաժեշտ վաղվա բնությունն ապահովելու համար»։
Ինչ նպատակներ են ընդունվել և ինչու է 2030 թվականը կարևոր
Կունմինգ–Մոնրեալի շրջանակն ընդունվել է 2022 թվականին՝ COP15-ում։ Այն ներառում է մինչև 2050 թվականը նախատեսված չորս երկարաժամկետ նպատակ և մինչև 2030 թվականը կատարվելիք 23 թիրախ։
Երկարաժամկետ նպատակներն ընդգրկում են բնության պահպանումն ու վերականգնումը, բնական ռեսուրսների կայուն օգտագործումը, գենետիկական ռեսուրսների օգուտների արդար բաշխումը և այդ ամենի համար անհրաժեշտ միջոցների ապահովումը։
2030 թվականի թիրախներն ավելի կոնկրետ քայլեր են՝ տարածքների պահպանությունից ու աղտոտման նվազեցումից մինչև ֆինանսավորում, պատասխանատու սպառում և մարդկանց մասնակցություն որոշումներին։ 2026 թվականին երկրների ուշադրության կենտրոնում է այն հարցը, թե մնացած տարիներին ինչպես արագացնել դրանց կատարումը։
Ինչ են ցույց տալիս մինչ այժմ հրապարակված տվյալները
Կոնվենցիայի քարտուղարության՝ օգոստոսին հրապարակած հաղորդագրության համաձայն՝ աշխատանք է կատարվում բոլոր 23 թիրախների ուղղությամբ, սակայն իրականացման ընդհանուր արագությունն ու ծավալը դեռ բավարար չեն։ Պահպանության որոշ ուղղություններում առաջընթաց կա, մինչդեռ ֆինանսավորման, վնասակար սուբսիդիաների բարեփոխման և ներառական կառավարման հարցերում աշխատանքը դանդաղ է ընթանում։
Նույն հաղորդագրությունում նշվում է, որ կողմերի գնահատած համաշխարհային շրջանակին համահունչ ազգային թիրախների կեսից պակասն է ներկայում անհրաժեշտ ընթացքի մեջ։ Սա բոլոր երկրների համար նույն արդյունքը չի նշանակում․ խոսքը գնահատված ազգային թիրախների ընդհանուր պատկերի մասին է։
Երևանում երկրները պետք է քննարկեն նաև գործընթացի արագացման ուղիները։ Նայրոբիում կայացած նախապատրաստական բանակցություններից հետո այդ հարցի շուրջ տարբեր դիրքորոշումները դեռ պահպանվել են։
Ինչ տեղեկությունների հիման վրա են գնահատելու առաջընթացը
Գնահատման հիմնական հիմքը երկրների ազգային հաշվետվություններն ու համաշխարհային զեկույցն են։ Ազգային հաշվետվություններում ներկայացվում է՝ ինչ միջոցառումներ են իրականացվել, ինչպես են դրանք կապված ընդհանուր թիրախների հետ և ինչ դժվարությունների են հանդիպել երկրները։
Համաշխարհային զեկույցը միավորում է այդ տեղեկությունները, ազգային ծրագրերը, գիտական գնահատումները և այլ գիտելիքներն ու տվյալները։ Այն դիտարկում է բոլոր 23 թիրախները՝ օգնելով հասկանալ թե՛ ընդհանուր միտումները, թե՛ առանձին ուղղությունների խնդիրները։
Պարզ օրինակով՝ պահպանվող տարածքի ստեղծման մասին տեղեկությունից բացի կարևոր է իմանալ՝ ինչպես է այն կառավարվում և ինչ ազդեցություն ունի բնության վրա։ Ընդհանուր ցուցանիշները պետք է օգնեն տարբեր երկրների արդյունքներն ավելի հստակ հասկանալ։
Ինչ է նշանակում տարածքների 30 տոկոսի պահպանությունը
Մինչև 2030 թվականը համաձայնեցված գլխավոր թիրախներից մեկը ցամաքային ու ներքին ջրային տարածքների, ինչպես նաև ծովային ու առափնյա տարածքների առնվազն 30 տոկոսի արդյունավետ պահպանությունն ու կառավարումն է։ Այն հաճախ անվանում են «30-ը՝ 30-ին»՝ 30 տոկոս մինչև 2030 թվականը։
Այդ նպատակին կարող են ծառայել և՛ հատուկ պահպանվող տարածքները, և՛ տարածքային պահպանության այլ արդյունավետ միջոցները։ Կարևոր են տարածքների իրական վիճակը, կառավարման որակը, բնական միջավայրերի միջև կապը և մարդկանց իրավունքների պահպանումը։
Երևանում նախատեսվում է քննարկել պահպանվող տարածքների աշխատանքային ծրագրի թարմացումը։ Սա վերաբերում է նաև այն հարցին, թե ինչպես ապահովել պահպանություն, որը գործնական արդյունք է տալիս՝ պահպանելով տեսակները և նրանց բնակության միջավայրը։
Ինչ է նախատեսվում վնասված բնական միջավայրերի համար
Մյուս կարևոր թիրախը քայքայված ցամաքային, ներքին ջրային, ծովային և առափնյա էկոհամակարգերի տարածքների առնվազն 30 տոկոսում արդյունավետ վերականգնման աշխատանքներ իրականացնելն է մինչև 2030 թվականը։
Այստեղ խոսքը վնասված տարածքների այն հատվածի մասին է, որտեղ պետք է վերականգնման արդյունավետ գործընթաց լինի։ Դա չի նշանակում, որ 2030 թվականին բոլոր այդ տարածքներում բնությունն արդեն ամբողջությամբ վերականգնված է լինելու։
Վերականգնման աշխատանքները կարող են տարբեր լինել՝ ըստ տարածքի խնդրի։ Օրինակ՝ կարող է անհրաժեշտ լինել վերականգնել բնական բուսականությունը, ջրային ընթացքը կամ նվազեցնել վնասող գործոնները։ Միևնույն գործողությունը բոլոր վայրերի համար նույն արդյունքը չի տալիս․ կարևոր է տվյալ էկոհամակարգին համապատասխան լուծումը։
Առանձին թիրախով նախատեսվում են նաև անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների պաշտպանության, գենետիկական բազմազանության պահպանության և մարդկանց ու վայրի կենդանիների համակեցության բարելավման քայլեր։
Որտեղից պետք է ստացվեն բնության պահպանության գումարները
Բանակցությունների գլխավոր ուղղություններից մեկը ֆինանսավորումն է։ Համաշխարհային շրջանակը նախատեսում է մինչև 2030 թվականը կենսաբազմազանության համար բոլոր աղբյուրներից տարեկան առնվազն 200 միլիարդ դոլար ներգրավել։ Այդ գումարը ներառում է պետական ու մասնավոր, ներքին ու միջազգային ֆինանսավորումը։
Դրա կազմում միջազգային ֆինանսական հոսքերը զարգացող երկրներին և անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներին մինչև 2030 թվականը պետք է հասնեն տարեկան առնվազն 30 միլիարդ դոլարի։ Նախորդ միջանկյալ թիրախը 2025 թվականի համար տարեկան առնվազն 20 միլիարդ դոլարն էր։
COP17-ում քննարկման առարկան է լինելու միջոցների ներգրավումը և ֆինանսական մեխանիզմը՝ ինչպես աջակցել ծրագրերին ու հասանելի դարձնել անհրաժեշտ գումարները։ Նշված 200 միլիարդ դոլարը համաշխարհային տարեկան թիրախ է։
Ինչ են Կարթագենյան և Նագոյայի արձանագրությունները
Երևանում կենսաբազմազանության համաժողովին զուգահեռ անցկացվելու են Կոնվենցիային կից երկու արձանագրությունների կողմերի հանդիպումները։ Դրանք կապված են հիմնական թեմայի հետ, բայց ունեն իրենց առանձին հարցերն ու որոշումները։
Կարթագենյան արձանագրությունը վերաբերում է ժամանակակից կենսատեխնոլոգիաներով ստացված կենդանի փոփոխված օրգանիզմների անվտանգ տեղաշարժին և օգտագործման հետ կապված ռիսկերին։ Դրա նպատակն է կենսաբազմազանությունը պաշտպանել հնարավոր վնասից՝ երկրների համար ապահովելով անհրաժեշտ տեղեկություն և ռիսկերի գնահատման ու կառավարման հնարավորություններ։
Նագոյայի արձանագրությունը վերաբերում է գենետիկական ռեսուրսների հասանելիությանը և դրանց օգտագործումից ստացվող օգուտների արդար բաշխմանը։ Օրինակ՝ եթե հետազոտության համար օգտագործվում է որևէ երկրի բույսի գենետիկական ռեսուրսը, կողմերը կարող են համաձայնեցնել օգուտների բաշխման պայմանները։ Օգուտը կարող է լինել գումար, հետազոտության արդյունքների փոխանցում կամ այլ համաձայնեցված աջակցություն։
Կլիմայի փոփոխություն և մարդու առողջություն
COP17-ում քննարկվելու է՝ ինչպես համադրել բնության պահպանության և կլիմայի փոփոխության դեմ գործողությունները։ Նախապատրաստված առաջարկությունները վերաբերում են էկոհամակարգերի վրա հիմնված հարմարվողականությանը և աղետների ռիսկի նվազեցմանը։ Դա նշանակում է օգտագործել բնության պաշտպանող հնարավորությունները՝ համապատասխան պահպանության ու վերականգնման միջոցներով։
Այս աշխատանքներում կարևոր են նաև սոցիալական և բնապահպանական երաշխիքները․ ծրագիրը պետք է հաշվի առնի տեղական համայնքներին և բնական միջավայրերին հասցվող հնարավոր ազդեցությունը։
Առողջության բաժնում նախատեսված է քննարկել բնության և առողջության կապերը հաշվի առնող ծրագրերի իրականացումը և առաջընթացը չափելու ցուցանիշները։ Նախապատրաստված նախագծում ներառված է նաև «Մեկ առողջություն» մոտեցումը՝ մարդու, կենդանիների և շրջակա միջավայրի առողջությունը փոխկապակցված դիտարկելու գաղափարը։
Գիտություն նոր տեխնոլոգիաներ և սինթետիկ կենսաբանություն
Համաժողովի օրակարգում ընդգրկված է նաև սինթետիկ կենսաբանությունը։ Ընդհանուր իմաստով այս ոլորտում գիտնականներն աշխատում են կենսաբանական համակարգերի ստեղծման կամ փոփոխման տեխնոլոգիաների հետ։ Կոնվենցիայի շրջանակում ուշադրությունը դրանց հնարավորություններին, ազդեցություններին և դրանց վերաբերյալ գիտելիքին է։
Նախապատրաստական քննարկումներում առաջ է մղվել կարողությունների զարգացման, տեխնոլոգիաների հասանելիության և գիտելիքների փոխանակման թեմատիկ ծրագիր։ Դա հատկապես կարևոր է այն երկրների համար, որոնք նման տեխնոլոգիաների ուսումնասիրման և օգտագործման ավելի սահմանափակ հնարավորություններ ունեն։
Հոկտեմբերի 19–30-ը Կապույտ գոտում նախատեսված է կենսաբազմազանության տեխնոլոգիաների և նորարարությունների ցուցահանդես։ Այն հնարավորություն կտա ներկայացնել բնության պահպանության ու կայուն օգտագործման գործիքներ և կապեր ստեղծել պետական, գիտական, հասարակական ու մասնավոր կառույցների միջև։
Ինչ դեր ունեն բիզնեսը և ֆինանսական կազմակերպությունները
Կենսաբազմազանության ծրագրով մեծ ընկերությունները, անդրազգային ձեռնարկությունները և ֆինանսական կազմակերպությունները պետք է կանոնավոր գնահատեն ու բացահայտեն բնությունից իրենց կախվածությունը, բնության վրա ազդեցությունն ու համապատասխան ռիսկերը՝ երկրների ձեռնարկած իրավական և քաղաքական միջոցների շրջանակում։
Պարզ օրինակով՝ ընկերությունը կարող է կախված լինել մաքուր ջրից կամ բնական հումքից, իսկ նրա գործունեությունը կարող է ազդել նույն ռեսուրսների վրա։ Այս կապի գնահատումը պետք է օգնի վնասը նվազեցնելուն և ավելի պատասխանատու որոշումներ ընդունելուն։
Երևանի քննարկումներում տնտեսական ոլորտներում կենսաբազմազանությունը հաշվի առնելը ներառված է առանձին ուղղությամբ։ Խոսքն այն մասին է, որ բնության վիճակը դիտարկվի նաև արտադրության, ֆինանսավորման և այլ ոլորտների որոշումներում։
Որտեղ են լինելու բանակցությունները և ինչպես է մասնակցելու հանրությունը
Համաժողովը կունենա երկու հիմնական տարածք՝ Կապույտ և Կանաչ գոտիներ։
Կապույտ գոտին տեղակայվելու է «Մերիդիան» ցուցահանդեսների և միջոցառումների կենտրոնում։ Այստեղ կանցկացվեն պաշտոնական բանակցությունները, լիագումար ու աշխատանքային նիստերը, նախարարական հանդիպումները և որոշումների նախագծերի քննարկումները։ Մուտքը նախատեսված է հավատարմագրված պատվիրակությունների, դիտորդների, փորձագետների և լրագրողների համար։
Կանաչ գոտին նախատեսված է Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում։ Այն բաց է լինելու հանրության համար՝ երիտասարդների, հասարակական կազմակերպությունների, գիտական շրջանակների, արվեստագետների, նորարարների և բոլոր հետաքրքրված քաղաքացիների մասնակցությամբ։
Նախատեսվում են ցուցահանդեսներ, տեխնոլոգիաների ներկայացումներ, համայնքային քննարկումներ, ֆիլմերի ցուցադրություններ, մշակութային ծրագրեր և հանդիպումներ գիտնականների ու փորձագետների հետ։ Մուտքը լինելու է ազատ, սակայն որոշ միջոցառումների համար կարող է պահանջվել նախնական գրանցում՝ տեղերի սահմանափակ լինելու պատճառով։
Ինչ է նախատեսում առաջ մղել Հայաստանը
Հայկական նախագահության նշանաբանն է Taking Action for Nature՝ «Գործողություններ՝ հանուն բնության»։ Հայաստանի ներկայացրած մոտեցումն ուղղված է ստանձնած պարտավորությունների գործնական իրականացմանը և բաց, թափանցիկ ու ներառական բանակցություններին։
ՀՀ շրջակա միջավայրի նախարար Համբարձում Մաթևոսյանը ստանձնելու է COP17-ի նախագահությունը։ Աշխատանքային ծրագրով նախատեսված է, որ հյուրընկալող երկրի ներկայացուցիչը պաշտոնապես կընտրվի համաժողովի աշխատանքային նիստերի բացման ժամանակ։
Սեպտեմբերի 11-ի պաշտոնական հաղորդագրության համաձայն՝ Հայաստանի նախաձեռնությունների ուղղություններն են բնապահպանական դրական խթանների ընդլայնումը, տարածքային պահպանության արդյունավետ միջոցների վերաբերյալ փորձի փոխանակումը, նոր տեխնոլոգիաներով կենսաբազմազանության մոնիթորինգը և լեռնային ու քաղցրահամ ջրային էկոհամակարգերի պահպանության միջազգային համագործակցությունը։
Ինչ նշանակություն կարող է ունենալ հյուրընկալումը Հայաստանի համար
Հյուրընկալումը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս ներկայացնել իր բնապահպանական խնդիրներն ու ծրագրերը, համագործակցել միջազգային գործընկերների հետ և մասնակցել առաջիկա աշխատանքի ուղղությունների համաձայնեցմանը։ Երևանում կայանալիք COP17 համաժողովում սպասվում է 10–15 հազար մասնակից։ Համաժողովը կարող է զարգացման լրացուցիչ խթան հանդիսանալ զբոսաշրջության ոլորտի և ծառայություններ մատուցող մասնավոր հատվածի համար։
COP17-ի ակնկալվող արդյունքները
COP17 համաժողովի ակնկալվող արդյունքներից է առաջնորդների գագաթնաժողովում Yerevan Call for Action քաղաքական հռչակագրի ընդունումը։ Այն պետք է վերահաստատի կենսաբազմազանության դերը կայուն զարգացման, պարենային անվտանգության, կլիմայական դիմակայունության և բարեկեցության համար։
Երևանի համաժողովից ակնկալվում են նաև գործնական պայմանավորվածություններ՝ բնության պահպանության աշխատանքներն արագացնելու համար։ Դրանք պետք է նպաստեն մինչև 2030 թվականը սահմանված համաշխարհային նպատակների իրականացմանը և միջազգային համագործակցության ամրապնդմանը։