Շրջակա միջավայր․ տնտեսական աճի «թաքնված հաշվեկշիռը» (երբ տնտեսական ակտիվության իրական գինը վճարվում է օդի, ջրի և էկոհամակարգերի հաշվին)
Տնտեսական ակտիվության մասին պաշտոնական հաշվետվություններում հիմնականում խոսվում է արտադրության, շինարարության և ծառայությունների աճի մասին։ Սակայն նույն վիճակագրական փաթեթում ներկայացված շրջակա միջավայրի տվյալները ցույց են տալիս մի այլ իրականություն․ տնտեսական ակտիվության աճը ուղեկցվում է շրջակա միջավայրի աճող ճնշմամբ։
Թվերը՝ չոր և «չեզոք», սակայն դրանց հետևում թաքնված է համակարգային խնդիր։
Օդի աղտոտվածությունը շարունակում է մնալ համակարգային խնդիր2026թ․ հունվարին մթնոլորտային օդի մշտադիտարկման տվյալները ցույց են տալիս, որ աղտոտվածությունը շարունակում է մնալ բարձր մակարդակի վրա։
Երևանում ազոտի երկօքսիդի ՍԹԿ-ի գերազանցումը 17 օր է, իսկ փոշու բարձր կոնցենտրացիան՝ 27 օր։
Մյուս քաղաքներում ևս նույն պատկերը․ Ալավերդի՝ 18 օր, Հրազդան՝ 7 օր, Արարատ՝ 7 օր, Գյումրի և Վանաձոր՝ 5 օր։
Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ օդի աղտոտվածությունը այլևս տեղային խնդիր չէ, այլ տարածված երևույթ։
Այն համընկնում է տնտեսական ակտիվության աշխարհագրության հետ՝ շինարարություն, հանքարդյունաբերություն, ծանր արդյունաբերություն և ավտոտրանսպորտի մեծ ծավալներ։
Մակերևութային ջրերի որակը՝ հիմնականում միջակ կամ վատԳետերի ջրերի որակի մշտադիտարկման տվյալները ցույց են տալիս հետևյալ պատկերը․ «Լավ» որակ՝ ընդամենը 5.3%, «Միջակ» որակ՝ 57.9%, «Անբավարար»՝ 10.5%, «Վատ»՝ 26.3%։
Այսինքն՝ մակերևութային ջրերի ավելի քան մեկ երրորդը գտնվում է վատ կամ անբավարար վիճակում, իսկ գերազանց որակ ընդհանրապես չի արձանագրվել։
Սա արդեն բնապահպանական վիճակագրություն չէ միայն, սա ջրային ռեսուրսների կառավարման համակարգային խնդիր է։
Սևանա լիճ․ էկոհամակարգի շարունակվող ճնշումՍևանա լճի ջրի որակի մոնիթորինգը ցույց է տալիս, որ մակերևութային շերտերում լուծված թթվածինը պահպանվում է 8.5–8.8 մգ/լ մակարդակում, սակայն հատակամերձ շերտերում այն նվազում է մինչև 5–5.8 մգ/լ։
Միաժամանակ ֆոսֆատների և ազոտային միացությունների կոնցենտրացիաները շարունակում են պահպանվել բարձր մակարդակի վրա, ինչը վկայում է էվտրոֆիկացման գործընթացի շարունակականության մասին։
Այսինքն՝ լիճը շարունակում է գտնվել էկոհամակարգային ճնշման տակ։
Տնտեսական աճի կառուցվածքը ստեղծում է բնապահպանական ռիսկերԲնապահպանական տվյալները գրեթե ամբողջությամբ համընկնում են տնտեսական կառուցվածքի հետ, մասնավորապես՝ շինարարության արագ աճ, հանքարդյունաբերության բարձր ակտիվություն, ավտոմոբիլային տրանսպորտի ծավալի աճ, ինչպես նաև քաղաքային խտության մեծացում։
Այս պայմաններում բնապահպանական ճնշումը տնտեսության կողմնակի հետևանք չէ, այլ դրա կառուցվածքային արդյունքը։
Երբ «աճը» չի հաշվառում իր բնապահպանական գինըԵթե տնտեսական աճը ուղեկցվում է օդի աղտոտվածության աճով, ջրային ռեսուրսների որակի վատացմամբ և էկոհամակարգերի աստիճանական քայքայմամբ, ապա այդ աճը ամբողջական տնտեսական զարգացում չէ։
Այն պարզապես ՀՆԱ-ի թվաբանական աճ է՝ բնապահպանական կապիտալի հաշվին։
ԵզրակացությունՇրջակա միջավայրի տվյալները ցույց են տալիս այն, ինչ տնտեսական ցուցանիշները չեն ասում։
Հայաստանի տնտեսական ակտիվությունը այսօր ձևավորվում է այնպիսի կառուցվածքով, որտեղ բնապահպանական ռիսկերը կուտակվում են ավելի արագ, քան ստեղծվում է կայուն զարգացում։
Երբ օդի աղտոտվածությունը տարածվում է քաղաքներով, երբ ջրերի միայն փոքր մասն է համապատասխանում լավ որակի չափանիշներին, իսկ Սևանը շարունակում է մնալ էկոհամակարգային ճնշման տակ, ապա տնտեսական քաղաքականության իրական հաշվեկշիռը դառնում է պարզ․
տնտեսական աճը վճարվում է բնապահպանական կապիտալի հաշվին։
տնտեսական աճը վճարվում է բնապահպանական կապիտալի հաշվին։
Հիմնական հարցը հետևյալն է․ Կարո՞ղ է տնտեսությունը համարվել կայուն զարգացող, երբ նրա աճի իրական գինը վճարվում է օդի, ջրի և առողջության հաշվին։